Słońce wschodzi nad Hradczanami, a w tej samej chwili gdzieś w Pradze Jeremy Irons wypowiada pierwsze słowa jako Franz Kafka. To obraz, który może pojawić się w głowie każdego, kto usłyszy o najnowszym filmie Agnieszki Holland.
Ale moment – czy nie ma w tym wszystkim jakiejś dziwnej symboliki? Polska premiera “Franza Kafki” zaplanowana jest na 24.10.2025. Pisarz umarł 03.06.1924. Dokładnie sto lat i kilka miesięcy później jego historia wraca na ekrany. Jakby sam Kafka planował ten zbieg okoliczności.
Czy nasze współczesne lęki przed biurokracją, alienacją i utratą kontroli nad własnym życiem nie są przypadkiem dokładnie tym, co prześladowało tego człowieka sto lat temu?
Witaj w labiryncie Kafki
Ludzie ciągle mówią, że żyjemy w kafkowskim świecie. Ale czy rzeczywiście rozumiemy, o czym mówimy? Holland najwyraźniej uznała, że warto to sprawdzić. I wybrała bardzo konkretny sposób – pokazać Kafkę nie jako mit, ale jako człowieka.
Ten film to właściwie trzy historie w jednej. Pierwsza to biografia widziana oczami Holland – jej osobista interpretacja tego, kim był Kafka poza swoimi książkami. Druga to kulisy samego powstawania filmu, bo przecież nakręcenie biografii takiej postaci to nie byle co. Trzecia to pytanie o to, dlaczego jego historia ma znaczenie dla nas dzisiaj.
Można by pomyśleć, że to dużo jak na jeden film. Ale może właśnie dlatego Holland zdecydowała się na ten projekt – żeby pokazać, że Kafka to nie tylko nazwisko w programie szkolnym.
Żeby zrozumieć, dlaczego Holland wybrała akurat tę historię, trzeba najpierw zobaczyć, jak ona widzi samego Kafkę.
Kim był Kafka oczami Holland
“”Kafka to nie jest ten ponury typ, jakiego wszyscy znają. To była moja pierwsza myśl, kiedy czytałam ‘Proces’ w liceum”” – wspomina Agnieszka Holland. Reżyserka odkryła pisarza w czasach, gdy większość rówieśników sięgała po lektury obowiązkowe z oporem. Ona znalazła w nim coś innego.
Kluczowe daty z życia Kafki 1883 – narodziny w Pradze 1924 – śmierć 3 czerwca, gruźlica
Holland patrzy na Kafkę przez pryzmat własnych doświadczeń. Jej rodzina też znała ucisk systemu, presję instytucji. Może dlatego w jej filmie Franz jawi się jako ktoś, kto walczy z rzeczywistością, ale robi to z ironią. Nie ma tu miejsca na stereotyp udręczonego artysty.
Relacja z ojcem – to jeden z wątków, które reżyserka szczególnie podkreśla. Hermann Kafka, handlarz z ambicjami, nigdy nie rozumiał syna. Holland pokazuje, jak ta napięta więź kształtowała pisarza. Franz próbował się uwolnić, ale ciągle wracał do rodzinnego domu. Czasem myślę, że to właśnie ten konflikt napędzał jego twórczość.
Druga sprawa to choroba. Gruźlica, która zabrała Kafkę w 1924 roku, pojawiła się w jego życiu wcześniej. Holland nie traktuje jej jako przekleństwa, ale jako część składową jego wrażliwości. Pisarz wiedział, że czas się kończy. To dodawało mu energii, nie odbierało jej.
“”Chciałam stworzyć playful mozaikę”” – wyjaśnia Holland. To określenie zaskakuje, bo kojarzy się z zabawą, lekkością. Tymczasem Kafka w powszechnej świadomości to symbol absurdu i lęku. Reżyserka celowo łamie ten schemat. Jej Franz potrafi się śmiać, flirtować, marzyć o karierze urzędniczej.
Mozaika składa się z różnych elementów – nie tylko ciemnych.
Holland buduje portret człowieka, nie pomnika literatury. Kafka w jej ujęciu to ktoś, kto żył intensywnie mimo ograniczeń. Pisał w nocy, bo dzień należał do pracy w towarzystwie ubezpieczeniowym. Kochał się, wątpił, zmieniał zdanie. Zwyczajne rzeczy, które gdzieś zaginęły w akademickich interpretacjach.
Ta perspektywa zmienia sposób patrzenia na jego twórczość. Jeśli autor nie był tylko ofiarą systemu, ale też jego świadomym obserwatorem, to jego teksty nabierają innego znaczenia. Holland sugeruje, że Kafka bawił się językiem i sytuacjami. Absurd służył mu jako narzędzie, nie więzienie.
Realizacja takiej wizji wymagała odwagi. Pokazać znanego pisarza w nowym świetle to ryzyko. Ale Holland miała już za sobą filmy, które łamały schematy.
Karlovy Vary było kluczowe – tam film zobaczyli pierwsi krytycy i branża.
Pierwsze opinie po pokazie festiwalowym? No, mieszane. “Screen International” napisał coś w stylu:
Holland ponownie pokazuje swoje mistrzostwo w portretowaniu skomplikowanych postaci, choć tym razem sięga po materiał wymagający większej precyzji niż zwykle.
“Variety” było bardziej krytyczne:
Wizualnie imponujący, ale Holland zdaje się gubić w labiryncie własnych interpretacji.
Ludzie z branży, z którymi gadałem po seansie, mieli podobne odczucia. Jeden z programistów kin mówił, że “to piękny film, ale ciężki dla zwykłego widza”. Może ma rację – październikowa premiera pokaże, czy publiczność kupi ten artystyczny przekaz.
Teraz pozostaje pytanie, co się stanie po wyjściu z kina. Czy film wywrze jakiś wpływ poza salami kinowymi, czy zostanie tylko festiwalową ciekawostką dla koneserów.
Co dalej po seansie?
Film o Kafce to nie tylko kolejna adaptacja literacka. To coś, co może zmienić sposób, w jaki patrzymy na polskie kino w kontekście międzynarodowym. Ale co właściwie robić z tym wszystkim po wyjściu z kina?
Najprostsze rzeczy okazują się często najważniejsze. Można by zacząć od tego, żeby w końcu przeczytać Kafkę porządnie.
- Wróć do źródeł – zacznij od “Przemiany” To chyba najlepszy punkt wyjścia. Opowiadanie jest krótkie, ale daje dobry obraz tego, o czym właściwie pisał Kafka. Nie trzeba od razu brać się za “Proces” czy “Zamek”. “Przemiana” to jakieś 50 stron – da się przeczytać w jeden wieczór.
- Odwiedź Pragę, ale konkretnie Muzeum Franza Kafki przy Cihelna 2b to nie przypadkowy adres. Miejsce jest dziwne, trochę niepokojące – dokładnie takie, jakie powinno być. Praga ma w sobie coś z atmosfery książek Kafki, szczególnie te ciemne zaułki Starówki. Warto zobaczyć na własne oczy.
- Śledź sezon nagród 2025-2026 Tu może się dziać coś naprawdę dużego. Kategorie Best Director i Best International Feature wydają się realne dla tego filmu. Nie mówię, że na pewno, ale szanse są.
Potencjał nagród i co to oznacza
Jeśli film rzeczywiście dostanie nominacje do głównych nagród, to będzie przełom dla polskiego kina. Nie chodzi tylko o prestiż. Takie rzeczy otwierają drzwi dla kolejnych projektów, dają większy budżet na przyszłość. Może w końcu przestaniemy robić tylko filmy “dla swoich”.
Czasami myślę, że polskie kino potrzebuje właśnie czegoś takiego – filmu, który pokaże, że potrafimy robić rzeczy na światowym poziomie. Nie tylko historyczne dramaty czy komedie dla lokalnego rynku.
Co ciekawe, akurat Kafka jako temat ma w sobie coś uniwersalnego. Jego lęki, absurd codzienności – to działa wszędzie. Może dlatego ten film ma szansę przemówić do szerszej publiczności.
Pytanie tylko, czy my jako widzowie jesteśmy gotowi na to, żeby polskie kino było traktowane poważnie na świecie. Bo to też oznacza większe wymagania, wyższe standardy. Nie wszyscy chcą takiej zmiany.
